Ayiti ap fè tit nan lemonn. E sa pa bon nouvèl. Eksplwatasyon ayisyen yo raman reveye anpil enterè, men toujou gen yon tandans pou lonje dwèt sou abi yo, koule lank pou brase pikan nan bò, emèt an bouk pou retransmèt dezòd k ap rache. Pa gen okenn medya pou fè amand pou rezistans pèp sa a fè tèt di. Pa gen moun ki souliye rezistans feròs ki sèvi kòm gaz pou pèp sa a sispann nan ravin lanmò yo. E si sa a se te nan yon sèten mezi sèl fason pou pale sou peyi sa a finalman atire atansyon?
Se 26 jiyè 2024. Je olenpik yo fèk kòmanse an Frans. 33yèm Olympiad modèn nan. Dekontrakte, dapre Forbes Magazine, Ayiti klase pami dis nasyon ki gen pi bon kostim, ak fyète nan twazyèm plas. Anmenmtan, a kilomèt de Lafrans, sou “Zile dezòd malen orchestrated”, Ayisyen pa menm reyalize nan ki pwen rekonesans sa a fwontyè ak iwoni. Yon paradoks ki gen evokasyon, enpopilè, gen anpil chans pou fè dezagreyab. Yon imaj ayeryen montre vil Pari nan tout bèl li, eklere tankou pòtay paradi a, ki reflete tout grandè Lafrans, tout mayifisans li te akeri pandan syèk yo, san omisyon kontribisyon nan san koule pa ’machin nan terib. nan kolonizasyon. Mwen fèmen zye mwen, mwen tounen nan tan, mwen wè ankò ti gason sa kite poukont li, pèdi san yo pa menm konnen li, kondane nan echèk san yo pa menm konprann li. Apre sa, gen lòt yo. Ti gason nan menm sitiyasyon an, oswa pi mal. Entèdi nan sosyete a, yo pa konnen ki sa lavi a sere pou yo. Yo fòme klas elegant moun majinalize yo, nan kapasite yo kòm kannay, bon pou anyen, ak kannay ki detounen nan bèl nan sosyete a. Kontras sa a atire mwen, e mwen mande pou yon ti moman si moun ki fè eksperyans dezòd la soti deyò yo konprann enjeux yo ak reyalite a nan sitiyasyon an. Anplis de sa, mwen sanble ke menm majorite ayisyen k ap viv sou teritwa a pa gen okenn lide sou aspè fondamantal ak esansyèl nan sitiyasyon an.
Zafè mouton pa zafè kabrit. Te gen yon tan kote anpil Ayisyen te repete pawòl sa a, swa nan inyorans oswa nan pwòp egoyis, jiskaske reyalite a toudenkou kenbe ak yo. Yo te kwè ke sa ki mal ki t’ ap ronje nan kèk kote nan peyi a te sèlman espesifik pou moun ki abite nan kote sa yo di, e ke li pa t ’kapab, nan okenn sikonstans, pwolonje nan pòt yo. Ayiti gen yon istwa ki enskri nan annal inyon an, nan fòm pi bon kalite li. Kidonk, inite se yon eleman inséparabl nan idantite ayisyen an. Se poutèt sa, pou kenbe koyerans ki fikse jalons listwa l epi prezève idantite l, Ayiti pa ka debarase m de demon li yo toutotan pèp li a refize rekonèt kintesans sakre zak solidarite a. Pwoblèm di sa a, lè li tounen yon pwoblèm sosyete, tire tout eksplikasyon li nan yon lòt di tou popilè: one’s w plant se li w ap rekòlte. Malerezman, nan vant vil la, nan kwen vil la, nan koridò bidonvil yo, nan lari nan katye ouvriye yo, moun ki fè eksperyans tanpèt la pa t janm oblije fè fas ak van. Pou orizon yo te sèlman yon syèl vout ak gri, anlè yon lanmè kreneled kote pa ti briz la soufle. Yon foto annwi ki ka touye moun. "Yakuza ayisyen an" pa t ’konsyan ke desten li te deside nan reyinyon gwo, fènwa. Gason san kokenn deside sò yo atravè detounman fon ak renmen san fren pou pouvwa ak san. Plan machiavelyen yo te òkestre pandan yakuza ayisyen an t ap viv nan endiferans total pou danje ki t ap tann yo. Li pa t okouran de malè l ’, li pa t’ wè li vini. Kidonk, èt abstrè sa a san okenn dwa ta vin, san yo pa konnen li, poto esansyèl nan pouvwa nan èt abjè sa yo san lafwa oswa lwa. Men, se yo menm, le pli vit ke poud lan te limen, kriminèl enveterate yo, koupab yo, moun ki asasen yo ki te dwe detwi a tout pri. Men wi, a ki pri?
Pa gen youn. Byen tou senpleman. Mansyone Leta pou deziyen yon asanble maryonèt ki obeyi bouro yo se yon gwo joure pou Desalin ak Christophe. Se yon krache abondan ak kolan nan figi mesye sa yo ki te pote nan yo ideyal fyète ak grandè ayisyen an. Men, piske nou dwe pale sou li kòm si se te ka a, se poutèt sa li apwopriye pou konsidere dezòd kòm yon zafè leta. Si Conzes ki sou pouvwa a te vle li, okenn fòm entèferans pa t ’kapab rann sitiyasyon wont sa a posib. Ki jan yon pèp ki gen yon istwa fyè konsa ka tonbe ba konsa? Tout sa ou dwe fè se poze kesyon an, epi ou kòmanse rele byen fò: "Se fòt West la!" »
Sa vagman fè m sonje Kapos yo, pandan Dezyèm Gè Mondyal la, nan kan konsantrasyon Nazi yo kote yo te ekstèmine jwif yo nan krematoryal yo. Ann Ayiti, menm relasyon an rete ant Ayisyen ak dirijan yo. Se yon tristès endispansab ak yon iwoni konsa pou wè peyi sa a ki te gen potansyèl pou l tounen premye paradi nan mond lan, atravè ideyal jistis ak libète li, tonbe nan men desandan egzekrab pitit gason Conzé.
Petèt li lè pou finalman sonje: Enbesil ki bay, sòt ki pa pran. Ala yon malè! Lè n gade listwa, peyi sa a te wè anpil enbesil defile nan ran li yo ke nou konprann pi byen poukisa nou vin youn nan sib yo pi renmen nan atizan yo nan dezòd. Rayi chen an, di dan l blan, nou ka blame Lwès la pou tout bagay, men nou dwe rekonèt ke yo lwen ke yo te sòt. Yo fò, buggers yo, fòk yo rekonèt, e sa byen adapte yo devan marionnettes amorphe sa yo ki delivre peyi a, san bliye ajoute diyite yo, limanite yo ak entegrite yo. Yon pake antye ki byen ranpli vann sou vole.
Rezon ki fè yo pi fò...
Pa gen okenn règ lalwa nan sèten rejyon nan peyi a, e kounye a gen yon sèl rezon pou mete devan paske kounye a gen yon sèl fòs. Ki sa ki te abandone ak ansyen majinalize yo deside kounye a se sèl lwa ki enpòtan. Nan dimanch maten byen bonè nan yon posib ofansiv bal pou mete fen nan pitit gason moun ki fè lavi yo batay yo, bouk scapegoat pafè pou yon sitiyasyon ki gen anpil vire ak vire, pitit moun ki transfòme peyi Ewo nan lanfè karese boul yo. nan pi bon inivèsite yo nan Ekselans Lwès la oswa boure tèt yo ak pi bon pati nan gato a, fèmen nan gwo fò tou won veye pa menm pitit gason yo nan klas la pwoletè soumèt... Finalman, menm chen nan parabòl kaptenn lan te gen plis chans paske li omwen te gen dwa pou ti kal pen ki te tonbe anba tab la. Epi rès nou, ki kwense nan katye ouvriye yo, ki chaje ak foul moun nan bidonvil yo, ki kwense ak Yakuza ayisyen yo nan teritwa rann yo (oswa pèdi, selon koutim), nou toujou mande ki merit yo ta dwe bay moun ki fè moun. kwè pitit lòt yo ke avni yo te parèt dèyè barikad yo ki anpeche pwogrè peyi a.
Nan ti bout tan, charad la ap kontinye, epi nou kontinye kache figi nou, men nou gen gade nan sere nan reyalite fiks nan nou an. Nou te selebre "bonè travay" pou nou te pami dis nasyon ki pi domaje nan jwèt olenpik yo nan yon epòk kote Ayiti se pami premye peyi ki pi domaje nan mond lan, epi ki pi sal.
Premye nasyon nwa ki te libere tèt li anba esklavaj ak pran endepandans nan men Lafrans an 1804 e ki te enfliyanse lòt mouvman liberasyon atravè mond lan, enspire lit pou libète ak egalite.
Bote natirèl
Ayiti beni ak peyizaj natirèl espektakilè, ki gen ladan plaj sab blan, mòn ak divèsite biyolojik rich.
Eritaj
Ayiti gen yon eritaj istorik rich, ki gen ladan sit tankou Sitadèl Laferrière ak Palè Sans-Souci, ki nan lis UNESCO Mondyal Eritaj.
Kilti
Ayiti gen yon kilti rich ak divèsifye, enfliyanse pa eleman Afriken, Ewopeyen yo ak endijèn. Mizik, dans, atizay ak kizin ayisyen yo selebre atravè lemond.
